Θάνατος: Πώς να διαχειριστούμε τον πόνο της απώλειας και το πένθος με ή χωρίς παιδιά – Τα μαύρα ρούχα, τα μνημόσυνα και η ψυχολογική υποστήριξη

«Πανηγύρια-μνημόσυνα και μαύρα ρούχα δεν ανήκουν στην Εκκλησία»

Είναι γνωστό τοις πάσι, πως ο θάνατος των αγαπημένων προσώπων προκαλεί ανείπωτο πόνο και θλίψη. Το θέμα όμως είναι πως μπορεί κάποιος να διαχειριστεί αυτή την θλίψη του πένθους και να προχωρήσει με φυσιολογικούς ρυθμούς στην ζωή του.

Εκεί που κάποιος νιώθει την γη να χάνεται κάτω από τα πόδια του, εκεί που αναρωτιέται ποιο είναι το νόημα της ζωής χωρίς τα αγαπημένα του πρόσωπα, χωρίς τα παιδιά του, τους γονείς του, τα αδέρφια του, τους φίλους του… υπάρχει ένα φως που θα τον βγάλει από το τούνελ. Είναι το φως της δύναμης που μπορεί να πάρει κανείς, μιλώντας σε έναν άλλο άνθρωπο, είτε είναι συγγενής-φίλος, είτε είναι ειδικός, είτε είναι πνευματικός. Για το πως μπορεί να διαχειστεί το πένθος, με ή χωρίς παιδιά, μίλησαν στο Zarpa Radio 89,6 , η Χανιώτισσα ψυχολόγος Αννέτα Μαρκογιαννάκη και ο ιερέας και συνταξιούχος εκπαιδευτικός π. Μανώλης Τζατζάνης.

Η κ. Μαρκογιαννάκη αναφέρθηκε στο πως προκύπτει ο πόνος από την απώλεια και γιατί οι άνθρωποι μετά από τον χαμό ενός οικείου προσώπου φοβούνται για τον δικό τους θάνατο:

«Η αίσθηση της συναισθηματικής ασφάλειας, η προσκόλληση, η αγάπη είναι μια βιολογική  ανάγκη του ανθρώπου. Ο θρήνος, το πένθος είναι μια διακοπή αυτής της προσκόλλησης. Υπάρχει ένας σπλαχνικός δεσμός της μάνας με το παιδί, αυτή η προσκόλληση-αγάπη υπάρχει εφόρου ζωής. Για κάποιους ανθρώπους είναι πραγματικά ένα τρομακτικό γεγονός που τους καθορίζει, είναι ένα σοκ και είναι και η αίσθηση του μη αναστρέψιμου. Το πένθος μπορεί να διαρκέσει από κάποια έτη, εάν ποτέ λήγει για κάποιον άνθρωπο. Κάποιοι άνθρωποι έχουν πιο ήπιες αντιδράσεις. Υπάρχει και το υπαρξιακό άγχος του θανάτου. Με τον θάνατο ενός αγαπημένου μας ατόμου, ερχόμαστε πιο κοντά και με τον δικό μας θάνατο. Είναι φυσιολογικό».

Την ίδια ώρα, η κ. Μαρκογιαννάκη αναφέρθηκε σε καθημερινές και απλές πράξεις, που μπορεί να ανακουφίσουν αυτόν που πενθεί. Σίγουρα, όταν υπάρχουν παιδιά στο σπίτι τα πράγματα είναι διαφορετικά:

«Κάποιες τελετουργίες, ανάλογα τον πολιτισμό, την χώρα, βοηθούν πάρα πολύ τους ανθρώπους, όπως ένα μικρό παιδάκι εάν χάσει τον μπαμπά του, να του γράψει ένα γράμμα ή μια ζωγραφιά και να το αφήσουν μαζί με την μαμά στον τάφο, ή μια ενήλικη κόρη μπορεί να πει έναν επικήδειο λόγο, να εκφράσει αυτά που θέλει, ή το να πάνε στα μνημόσυνα και επισκεφθούν τον τάφο είναι σημαντικά, όχι όμως με κουβέντες παραπανήσιες. Και η σιωπή είναι εντάξει. Απλά να καθίσεις παραδίπλα. Κανένας δεν μπορεί να μπει ακριβώς στην θέση του ατόμου που χάνει τον άνθρωπό του».

Στο μεταξύ, η κ. Μαρκογιαννάκη δεν παρέλειψε να αναφερθεί στα στάδια του πένθους:

«Στα πρώτα στάδια του πένθους, το άτομο έχει παρατεταμένη ενασχόληση με τον νεκρό. Δηλαδή, να βλέπει φωτογραφίες, να περιγράφει γεγονότα και αναμνήσεις και μια επαναλαμβανόμενη αναβίωση της απώλειας. Εάν υπάρχουν παιδιά, δε χρειάζεται να είναι όλα στην υπερβολή. Το πένθος περιλαμβάνει 5 στάδια. Το 1ο είναι η άρνηση – σοκ, ότι δεν μπορεί να μου συμβαίνει αυτό, το δεύτερο είναι ο έντονος θυμός προς τα οικεία πρόσωπα, τους γιατρούς ακόμη και προς τον Θεό.  Μπορεί να περιλαμβάνει και την αδικία, την απώλεια ελέγχου, ότι το άτομο δεν μπορεί να κάνει κάτι γι’ αυτό αλλά και ενοχές. Το τρίτο στάδιο, είναι η έντονη θλίψη έως και κατάθλιψη. Το 4ο στάδιο είναι η διαπραγμάτευση(μιλώντας με γιατρό ή ιερέα, έλα να δούμε τι θα κάνουμε) και το 5ο στάδιο είναι η αποδοχή, που δεν ξέρουμε πότε θα έρθει».

Πώς μπορεί ο άνθρωπος να ξεπεράσει την ανθρώπινη απώλεια με την βοήθεια της Εκκλησίας

Ο πατήρ Μανώλης Τζατζάνης, ιερέας και συνταξιούχος εκπαιδευτικός θα μπορούσε να γαληνεύσει οποιονδήποτε με τα λόγια του. Ο ίδιος είπε πως όταν κάποιος ξέρει εξαρχής την αλήθεια, γαληνεύει, τονίζοντας πως ο θάνατος είναι φυσιολογική εξέλιξη του ανθρώπου, ανεξάρτητα από την ηλικία:

«Γνώσεσθε την αλήθεια και αλήθεια ελευθερώσει ημάς. Όταν ξέρουμε την αλήθεια για οποιοδήποτε πράγμα, είμαστε ελεύθεροι να φτερουγίσουμε άνετα. Και ο Κύριος λύγισε μπροστά στον θάνατο και στην Γεσθημανή αλλά και μπροστά στον θάνατο του φίλου του του Λαζάρου. Κι εγώ σαν κληρικός έτυχε σε στιγμές που διάβαζα την Ακολουθία και δεν μπορούσα να συνεχίσω. Σταμάτησα, δεν μπορούσα, άνθρωπος είμαι κι εγώ αλλά υπάρχει ένα υπερβατικό στοιχείο. Ο Κύριος μαζί με τον πειρασμό, μαζί με αυτή την δοκιμασία, μας δίνει την δύναμη να κάνουμε μια υπέρβαση. Αυτή την περίοδο αυτό το τροπάριο που επικρατεί στην Εκκλησία μας είναι το “Χριστός Ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατω πατήσας…”, είναι χαρούμενο και ελπιδοφόρο, αυτό που μας βγάζει στο ξάγναντο. Αυτά τα αναστάσιμα τροπάρια που ακούμε “Πάσχα Κυρίου Πάσχα…”  έρχεται η ουράνια δύναμη που σου λέει σήκω, πρόσεχε, κοίταξε. Ο θάνατος είναι ένα σκληρό γεγονός αλλά παναθρώπινο.

Η αλήθεια είναι ότι ζούμε. Απλώς αλλάξαμε πεδίο ζωής. Μην ξεχνάμε ότι σαν έμβρυο ερχόμαστε στην ζωή, μετά στην γέννα ερχόμαστε στον κόσμο, στην βάπτιση ερχόμαστε στην Εν Χριστώ ζωή και στον θάνατο πηγαίνουμε πλέον στην αιώνια ζωή, αυτή είναι η αλήθεια. Όλες οι ζωές μεταξύ τους επικοινωνούν, από τα έμβρυα κιόλας. Επικοινωνούμε και με αυτούς οι οποίοι έχουν κοιμηθεί. Υπάρχει το ιστορικό του Αγίου Σπυρίδωνος στα Χανιά, το εκκλησάκι του οποίου αποκαλύφθηκε μετά από όνειρό που είδε κάποιος στον ύπνο του, εμφανίστηκε ο Άγιος στον Βελή και του είπε “ελάτε εκεί να σκάψετε να βρείτε τον ναό μου και την εικόνα μου”. Αγόρασαν τον κτήμα, έσκαψαν και το βρήκαν».».

Ο π. Μανώλης επισήμανε πως ο άνθρωπος μπορεί να αντλήσει δύναμη, από τα υπερβατικά στοιχεία που έχει η Εκκλησία, στα οποία αναφέρεται αναλυτικά:

«Όλες οι ορολογίες που χρησιμοποιεί η Εκκλησία είναι υπερβατικές. Δεν λέμε νεκρός, λέμε κεκοιμημένος. Δεν λέμε τάφος, λέμε μνήμα (θυμάμαι, δεν ξεχνάω). Αυτό που μοιράζουμε στο μνημόσυνο το λέμε μακαρία. Ο άνθρωπος που πέθανε, λέγεται μακαρίτης, είναι ο ευτυχισμένος, ο αξιοζήλευτος. Η ακολουθία λέγεται Εξόδιος, δηλαδή τον οδηγούμε σε μια έξοδο για να πάει σε άλλο χώρο».

«Υπάρχει Θεός;»

Όλο και κάποιος θα έχει ακούσει την φράση «Υπάρχει Θεός;», ειδικά εάν πρόκειται για τον χαμό νέων σε ηλικία ανθρώπων, παιδιών… Πολλές φορές, όπως είπαν και οι ειδικοί, δεν υπάρχει απάντηση:

«Το να ρωτάμε τον Θεό το γιατί, είναι πολύ δύσκολο. Ο Θεός είναι μια αγάπη, είναι δυνατόν ο Θεός να παίρνει τα μικρά παιδιά και τους νέους; Κάποιο σκοπό θα έχει. Το σχέδιο του Θεού είναι σχέδιο του Θεού, αρκεί να δώσουμε σε αυτόν που πενθεί τα υπερβατικά στοιχεία, τα οποία η Εκκλησία τα έχει», είπε ο παπά Μανώλης.

Στο γεγονός ότι οι θρησκευτικές πεποιθήσεις φέρνουν ανακούφιση, αναφέρθηκε στην συνέχεια η ψυχολόγος, Αννέτα Μαρκογιαννάκη:

«Το βιβλίο που κάναμε στο Πανεπιστήμιο του Ευάγγελου Καραδήμα, θέλω να πω και επιστημονικά και τεκμηριωμένα, τι λένε για την πνευματικότητα και την θρησκευτικότητα, ότι η χρήση από το άτομο θρησκευτικών πεποιθήσεων κατά την διάρκεια του πένθους είναι κάτι το ανακουφιστικό. Να έχουμε από κάτι να κρατηθούμε. Η δύναμη της ζωής μας τραβάει πάντα μπροστά σε βάθος χρόνου, ειδικά αν έχουμε παιδιά. Επίσης, η μετουσίωση του πόνου σε προσφορά μπορεί να ανακουφίσει τον άνθρωπο που πενθεί».

Το πιο σημαντικό, είναι και οι κλειστοί χαρακτήρες  που δυσκολεύονται να μιλήσουν, να προσπαθούν να μοιράζονται τον πόνο τους, καθώς είναι κάτι που θα τους βοηθήσει και θα τους ανακουφίσει:

«Υπάρχει αυτό που λέμε εμείς “κουκουλωμένο πένθος”. Τα ανείπωτα, τα ανέκφραστα και αυτά που κρατάμε μέσα μας είναι αυτά που δημιουργούν προβλήματα. Και την πατούν συνήθως άνθρωποι δυνατοί, οι άνθρωποι επίσης που θεωρούν ότι πρέπει να κρατηθούν δυνατοί για να στηρίξουν τα άλλα μέλη της οικογένειας και μπορεί να τους βλέπουμε παγωμένους, ανέκφραστους. Σε βάθος χρόνου, μπορεί να εμφανίσουν στην συνέχεια ψυχοσωματικά, αυτοάνοσα, σωματικές και ψυχικές ασθένειες ή έντονες συγκρούσεις στο οικογενειακό περιβάλλον που να μην καταλαβαίνουμε για ποιο λόγο γίνονται».

Πώς μιλάμε στα παιδιά για το πένθος:

«Ποτέ δεν πρέπει να λέμε στα παιδιά ότι αυτός που πέθανε “κοιμάται” γιατί μπορεί να προκληθεί φόβος και διαταραχές στον ύπνο. Φοβούνται ότι αν κοιμηθεί το ίδιο ή οι γονείς του μπορεί να μην ξυπνήσουν. Λέμε καθαρές λέξεις: Πέθανε. Έχουμε στην καρδιά μας τον παππού, τον μπαμπά… Εξαρτάται και την ηλικία του παιδιού. Αν γνωρίζουμε το γεγονός, το προετοιμάζουμε. Είναι εντάξει αν δούμε το παιδί μας να απομονώνεται, να κλαίει, να ρωτάει», είπε η κ. Μαρκογιαννάκη.

Σύμφωνα και με τους ψυχολόγους, οι γονείς δεν θα πρέπει να προσποιούνται στα παιδιά ότι δεν πενθούν. Θα πρέπει και τα παιδιά να βιώσουν και τις δύσκολες καταστάσεις, λέγοντας πως τα προβλήματα πολλές φορές ξεκινούν από την υπερπροστασία:

«Ζούμε σε υπερπροστατευτικές εποχές. Παλαιότερα οι άνθρωποι στα χωριά, ο θάνατος ήταν μέσα στην ζωή, τώρα ζούμε εποχές μακροζωίας και εμφάνισης. Πολλοί προσποιούνται, όπως για παράδειγμα, λένε, μην με δει το παιδί μου λυπημένη. Πρέπει να το ζουν και τα παιδιά. Τα σημερινά παιδιά δεν έχουν ψυχική ανθεκτικότητα. Το σχέδιο του Θεού δεν μπορούμε να το ξέρουμε, επομένως δεν εξηγούνται και όλα».

«Και τι θα μας πει ο ψυχολόγος;» 

Σχετικά με τους ανθρώπους που δεν θέλουν να πάνε στον ψυχολόγο ή στον ιερέα, η κ. Μαρκογιαννάκη είπε: «Το θέμα είναι τι θα πεις εσύ στον ψυχολόγο. Βγάλε το από μέσα» δήλωσε η κ. Μαρκογιαννάκη, απαντώντας σε όσους λένε «Και τι θα μας πει ο ψυχολόγος;».

Η εξομολόγηση

Για όσους δεν προτιμούν την αναζήτηση βοήθειας από τους ψυχολόγους, μπορούν να απευθυνθούν στους πνευματικούς – ιερείς για να «ξαλαφρώσουν» την πονεμένη τους ψυχή:

«Η εκκλησία έχει το υπερβατικό στοιχείο που είναι η εξομολόγηση. Είναι η κοινωνία μας μέσα στο σώμα και το αίμα του Χριστού. Γιατί εκεί μέσα, σε κάθε Θεία Λειτουργία είναι και οι κεκοιμημένοι μας. Γιατί στην Θεία Λειτουργία και στην προσκομιδή μνημονεύουμε και τους ζώντας και τους κεκοιμημένους».

Η “βιομηχανία” των μνημόσυνων

Τα τελευταία χρόνια τα μνημόσυνα έχουν εξελιχθεί σε μια πολύ ακριβή βιομηχανία, με αρκετούς ανθρώπους να αναρωτιούνται πως τελικά πρέπει να γίνονται τα μνημόσυνα, που ουσιαστικά δεν είναι φαγοπότι, πρέπει να είναι η θύμηση:

«Δυστυχώς η Εκκλησία άφησε ορισμένα πράγματα να γίνονται, που λιγάκι δεν ταιριάζουν στα μνημόσυνα. Βγαίνουμε έξω και γίνεται ένα πανηγύρι. Να πιούμε εκείνο, να φάμε εκείνο. Το μνημόσυνο είναι πέρα από όλα αυτά. Το μνημόσυνο είναι Θεία Λειτουργία, εκτός λειτουργίας δεν υπάρχει μνημόσυνο», δήλωσε ο π. Μανώλης Τζατζάνης.

Τα μαύρα ρούχα: «Η Εκκλησία είναι πέρα από αυτά, δεν στέκουν»

Σύμφωνα με την Εκκλησία,  οι Χριστιανοί δεν πρέπει να φοράμε μαύρα λόγω πένθους, διότι πως είναι δυνατόν να πενθούμε αφού πιστεύουμε στην Ανάσταση και στη Ζωή μετά Θάνατον; Τα μαύρα έχουν μείνει από την παράδοση μας και συνεχίζουμε να τα φοράμε ως  φόρο τιμής για την μνήμη του νεκρού. Το τι θα φορέσει κανείς για να πενθήσει είναι δικό του θέμα και όχι εκκλησιαστικό.

«Πανηγύρια-μνημόσυνα και μαύρα ρούχα και όλες οι αυτές οι προλήψεις δεν ανήκουν στην Εκκλησία. Γιατί δηλαδή το μαύρο τι δείχνει; Και δεν είναι μόνο αυτό. Τα γένια, να μην τρώγω κρέας, να μην βγαίνω από το σπίτι, να σκεπάζουμε τους καθρέπτες, να χύνουμε τα νερά έξω… γιατί; όλα αυτά δεν στέκουν. Ο δικός μας έφυγε, ο Θεός να τον αναπαύσει. Να κάνω το χρέος μου απέναντί του που είναι τα μνημόσυνά του για την ανάπαυσή του και να προσεύχομαι πάντα στο σπίτι γι’ αυτό το αγαπημένο μου πρόσωπο. Ποτέ να μην φύγει από την μνήμη μου».

Προετοιμάζουμε τα παιδιά

Να αφήνουν τα παιδιά να ζουν και τις δυσάρεστες καταστάσεις, παρότρυνε η ψυχολόγος, καθώς πρέπει να γνωρίζουν και τις δύσκολες φάσεις της ζωής:

«Η κόρη μου ήταν 7 ετών όταν την πήγα στην κηδεία της γειτόνισσας, την οποία δεν γνώριζα στενά, για να δει το παιδί την διαδικασία».

Όσο για το πως επηρεάζει ένας θάνατος τη σχέση ενός ζευγαριού, η κ. Μαρκογιαννάκη είπε:

«Ο θάνατος ένα αγαπημένο ζευγάρι μπορεί να το φέρει πιο κοντά, για ένα δυσκολεμένο ζευγάρι μπορεί να γίνει ατομική βόμβα».

Εάν κάποιος δεν αναζητήσει νωρίς βοήθεια, υπάρχει περίπτωση να βρεθεί αντιμέτωπος με μια παθολογικά ψυχιατρική κατάσταση».

Ποιοι φοβούνται περισσότερο τον θάνατο

Η κ. Μαρκογιαννάκη είπε πως σύμφωνα με τις θεωρίες, οι άνθρωποι που φοβούνται τον θάνατο, συνήθως δεν έχουν ζήσει όσο θα ήθελαν την ζωή τους:

«Ο Γιάλομ που είχε ασχοληθεί πολύ με τον θάνατο έλεγε ποιοι έχουν τον φόβο του θανάτου; Οι άνθρωποι που έχουν μια αβίωτη ζωή και ανεκπλήρωτα όνειρα και κάποια βιώματα που δεν τα έχουν ζήσει. Άνθρωποι που έχουν μετέωρες σχέσεις, ένα συγγνώμη που δεν άκουσαν ή που δεν είπαν, ένα παιδί τους που δεν τους μιλάει, επομένως ενώ είμαστε στην ζωή, ζούμε το εδώ και τώρα με αγάπη. Όσο πιο κοντά ερχόμαστε στα όνειρά μας και ζούμε την ζωή, είμαστε πιο καλά με αυτό».

Εάν κάποια λόγια μπορούν να φανούν παρηγορητικά σε κάποιον που πενθεί είναι:

Ο παπά Μανώλης Τζατζάνης είπε ότι: «Εκεί θα πάμε όλοι. Να δίνουμε την ελπίδα. Ότι οι δικοί μας ζουν, όμως σε μια άλλη φάση ζωής. Μπορούμε να τους συναντήσουμε παντού, στην προσευχή, στο μνήμα» ενώ η κυρία Μαρκογιαννάκη υποστήριξε πως η δύναμη της ζωής τραβάει τον άνθρωπο μπροστά αλλά και η μετουσίωση του πόνου σε προσφορά: «Αναζητείστε βοήθεια, ανοιχτείτε, μιλώντας ακούμε και μια άλλη ιστορία, παίρνει στον ώμο του και ο άλλος…όταν ο πόνος μοιράζεται είναι ανακουφιστικό».

 

zarpanews.gr