Πηνελόπη Δέλτα, μια σπουδαία Ελληνίδα των αρχών του 20ου αιώνα: Η πολυτάραχη ζωή της και το τραγικό της τέλος | Photos
Τα παιδικά της χρόνια στην Αλεξάνδρεια – Ο γάμος της με τον Στέφανο Δέλτα και οι τρεις κόρες που απέκτησαν – Η γνωριμία της με τον Ίωνα Δραγούμη και ο μεγάλος έρωτάς τους
Η εγκατάστασή της στην Αθήνα, το πλούσιο συγγραφικό της έργο και η μεγάλη προσφορά της στην Ελλάδα ως το τραγικό της τέλος
Μια από τις σημαντικότερες Ελληνίδες των αρχών του 20ου αιώνα ήταν αναμφίβολα η Πηνελόπη Δέλτα (1874-1941). Εκτός από το πλούσιο και σημαντικό συγγραφικό της έργο, στην ιστορία έμειναν ο μεγάλος έρωτάς της με τον Ίωνα Δραγούμη και η συνεισφορά της στα εθνικά θέματα.
Τα παιδικά και νεανικά χρόνια της Πηνελόπης Δέλτα
Η Πηνελόπη Δέλτα γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου στις 27 Απριλίου 1874. Ήταν κόρη εύπορης οικογένειας. Πατέρας της ήταν ο επιχειρηματίας και, μετέπειτα, εθνικός ευεργέτης Εμμανουήλ Μπενάκης (1843-1929) και μητέρα της η Βιργινία Χωρέμη(1848-1928), χιώτικης καταγωγής και οι δύο.
Η μητέρα του Εμμανουήλ Μπενάκη, Λώξη καταγόταν από την οικογένεια Μαξίμου. Η γιαγιά της Πηνελόπης Δέλτα, από την οικογένεια Χωρέμη την είχε εμπνεύσει με την παρουσία και τις διηγήσεις της τον έντονο πατριωτισμό που τροφοδότησε τα λογοτεχνικά της έργα και τους ιδεολογικούς της προσανατολισμούς.
Το ζεύγος Μπενάκη – Χωρέμη απέκτησε έξι παιδιά: την Αλεξάνδρα (1871-1941), τον Αντώνη (1873-1954), την Πηνελόπη (1874-1941), τον Κωνσταντίνο (1875-1877), τον Αλέξανδρο (1878-1921) και την Αργίνη (1883-1972). Το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε η Πηνελόπη ήταν αυστηρά πατριαρχικό, με έντονες τις πατροπαράδοτες ελληνικές αρχές και συνήθειες.
Διδάχτηκε κατ’ οίκον ξένες γλώσσες, ενώ ελληνικά μάθαινε από τα λογοτεχνικά έργα της εποχής γραμμένα σε υπερκαθαρεύουσα, που μάλλον την απωθούσαν και της δημιούργησαν την ανάγκη αργότερα, να προσφέρει στα Ελληνόπουλα έργα γραμμένα στη γλώσσα του λαού.
Τα παιδικά και πρώτα νεανικά της χρόνια, η Πηνελόπη Δέλτα τα πέρασε, εκτός από την Αλεξάνδρεια, στο Λίβερπουλ (1876-1876), στην Ελλάδα (Αθήνα, Πειραιάς, Χίος), ιδίως κατά τις θερινές της διακοπές και σε πόλεις της Δυτικής Ευρώπης.
Το 1895 παντρεύτηκε τον πλούσιο Φαναριώτη έμπορο Στέφανο Δέλτα (1863-1948), με τον οποίο απέκτησαν τρεις κόρες: τη Σοφία, που γεννήθηκε το 1896 (μετέπειτα Μαυροκορδάτου), τη Βιργινία που γεννήθηκε το 1897 (μετέπειτα Ζάννα, γιαγιά του πρώην πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά) και την Αλεξάνδρα (μετέπειτα Παπαδοπούλου) που γεννήθηκε το 1900.
Ο σύζυγός της, που πήρε μέρος στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 ήταν δημοτικιστής και την επηρέασε. Η οικογένεια Μπενάκη είχε εγκατασταθεί στην Αθήνα από το 1882, μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου από τους Άγγλους.
Το 1905, το ζεύγος Δέλτα επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια. Η Πηνελόπη δυσφορούσε όταν αναγκαζόταν να συνοδεύει τον σύζυγό της σε κοσμικές εκδηλώσεις, όμως σε αυτές, της δόθηκε η δυνατότητα να έρθει σε επαφή με πνευματικούς ανθρώπους και διανοούμενους, που επηρεάσουν τη σκέψη και το έργο της.
Η γνωριμία και ο θυελλώδης έρωτάς της με τον Ίωνα Δραγούμη
Η γνωριμία με τον Ίωνα Δραγούμη, Γενικό Πρόξενο της Ελλάδας στην Αλεξάνδρεια τότε ήταν ιδιαίτερα καθοριστικό γεγονός για τη ζωή της. Η γνωριμία τους έγινε σε κάποια κοσμική εκδήλωση. Η Δέλτα όμως λόγω του γάμου, των παιδιών της και της κοινωνικής της θέσης δεν έζησε τον έρωτα αυτό ανοιχτά. Καθώς βρέθηκε σε αδιέξοδο έκανε δύο απόπειρες αυτοκτονίες. Το 1908 πήγε σε σανατόριο στη Βιέννη. Κι εκεί όμως, ο κατά έξι χρόνια νεότερός της Ίων, την επισκέφτηκε κρυφά. Ο σύζυγός της έμαθε, από την ίδια, τον παράφορο και παράνομο, για τα δεδομένα της εποχής, έρωτα. Το ίδιο κι ο πατέρας της.
Το μεγάλο πάθος της Δέλτα για τον Δραγούμη φαίνεται ξεκάθαρα στις επιστολές που του έστελνε. Σε μία από αυτές, στις 27 Ιουλίου 1906 γράφει στον Ίωνα, ότι θα μείνει για ένα χρόνο ακόμα με τον σύζυγό της και ύστερα θα φύγει μαζί του. Παραθέτουμε ένα απόσπασμα από την επιστολή, που ξεχείλιζε από απίστευτο πάθος:
«Μένω ακόμη ένα χρόνο, σου το έγραψα. Αν με θέλεις ύστερα, αν δεν αλλάξεις, Ίων μου, αν θέλεις τότε, πάρε με… Και τώρα όμως αν με ήθελες δεν θα μπορούσα να σου πω πια όχι. Τώρα δεν ξέρω πια τι θα πει τιμή και λόγος και όρκος. Ξέρω πως στον κόσμο κάπου ζεις εσύ, πως μ’ αγαπάς ακόμη, πως εσύ μπορείς να γίνεις δικός μου όποταν σε φωνάξω».
Η ίδια συνεχίζει: «Ίων μου, δεν σε φωνάζω, μα αν με θελήσεις ποτέ, ξέρεις πού είμαι. Σε περιμένω πάντα και σ’ αγαπώ σαν Μήδεια, είσαι το μόνο δίλημμα που ζει μέσα μου με φρικτή ένταση, τ’ άλλα όλα πέθαναν, η αγάπη σου τα σκότωσε! Μη με φοβηθείς, αγαπώ άγρια, μα αγαπώ με φοβερή tendresse(τρυφερότητα) το χλομό παιδί που με φίλησε στο στόμα εκεί στα πεύκα.
Ίων μου, θα πεις πως είμαι τρελή και το ξέρω, μα όπως εκείνο το βράδυ, που πρώτη φορά με ξανάβλεπες, ύστερα από την πρώτη απόπειρα, ήσουν “τρελός για μένα”, έτσι κι εγώ είμαι τρελή για σένα… Η επιστολή κλείνει με τη φράση: “Το ξέρω πως είμαι τρελή, μα η αγάπη κάποιον τρελαίνει…”.
Ο σύζυγός της έγινε έξαλλος και αρνήθηκε να της δώσει διαζύγιο, ενώ παράλληλα περιόρισε την ελευθερία της. Παρόμοια ήταν και η στάση του πατέρα της: “Ή τις κόρες σου ή τον εραστή σου”. Αυτό οδήγησε την Πηνελόπη Δέλτα σε συναισθηματική κατάθλιψη, που εντάθηκε ήταν το 1908 ο Δραγούμης σχετίστηκε ερωτικά με τη Μαρίκα Κοτοπούλη. Λέγεται, ότι από τότε, ως το τέλος της ζωής της (1941) φορούσε πάντα μαύρα ρούχα. Η δολοφονία του Δραγούμη το 1920 συγκλόνισε την Πηνελόπη Δέλτα, που δεν ξεπέρασε ποτέ τον έρωτά της για τον συγκεκριμένο.
Τα πολιτικά “πιστεύω” και η εθνική δράση της Πηνελόπης Δέλτα
Η Πηνελόπη Δέλτα ζούσε με το όραμα της “Μεγάλης Ιδέας”. Το 1906, η οικογένειά της εγκαθίσταται στη Φρανκφούρτη, όπου ο Στέφανος Δέλτα ίδρυσε και διεύθυνε το Γραφείο Κεντρικής Ευρώπης, του Οίκου Χωρέμη – Μπενάκη.
Οι νικηφόροι Βαλκανικοί Πόλεμοι κάνουν την Πηνελόπη Δέλτα να θαυμάζει τον βασιλιά Κωνσταντίνο, παρά την απογοήτευση που της είχε προκαλέσει η στάση του κατά το “Κίνημα στο Γουδί” (1909). Το 1912 γνωρίζεται με τον Ελευθέριο Βενιζέλο.
Η αλληλογραφία τους διήρκησε ως τον θάνατό του, το 1936. Το 1913, το Γραφείο του Οίκου Χωρέμη – Μπενάκη στη Φρανκφούρτη έκλεισε και η οικογένεια Δέλτα επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια. Η Πηνελόπη αρχίζει να συνεργάζεται με διάφορα περιοδικά, ενώ παράλληλα συμμετέχει στον “Εκπαιδευτικό Όμιλο”. Το 1916 (Σεπτέμβριος), η οικογένεια Δέλτα εγκαθίσταται μόνιμα στην Αθήνα συγκεκριμένα στην Κηφισιά.
Ο Εμμανουήλ Μπενάκης, φανατικός βενιζελικός, Υπουργός Οικονομικών στην κυβέρνηση Βενιζέλου και Δήμαρχος Αθηναίων από το 1914, κατά τη διάρκεια των Νοεμβριανών του 1916 έγινε στόχος των φιλοβασιλικών.
Στις 2/15 Δεκεμβρίου 1916 το σπίτι του στη διασταύρωση των οδών Βασιλίσσης Σοφίας και Κουμπάρη λεηλατήθηκε και ο ίδιος συνελήφθη και διαπομπεύθηκε. Μάλιστα, πριν μεταφερθεί στις Φυλακές Αβέρωφ λίγο έλειψε να λιντσαριστεί.
Παρέμεινε φυλακισμένος για 41 ημέρες. Η Πηνελόπη Δέλτα μετά από αυτά συντάχθηκε ανεπιφύλακτα με την πολιτική Βενιζέλου, καθώς πίστευε ότι μόνο αυτός μπορούσε να υλοποιήσει τα οράματα του ελληνισμού.
Η απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου στη Μασσαλία, μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών (1920) και η εκτέλεση εν ψυχρώ του Ίωνα Δραγούμη (ως ηθικός αυτουργός κατηγορήθηκε, μεταξύ άλλων, και ο πατέρας της Πηνελόπης Δέλτα, Εμμανουήλ Μπενάκης), στις 31 Ιουλίου 1920 την συγκλόνισαν.
Ο πατέρας της, μετά την επάνοδο του Κωνσταντίνου εξορίστηκε στη Νίκαια της Γαλλίας το 1920 και στη συνέχεια στο Παρίσι, απ’ όπου επέστρεψε το 1924.
Η μικρασιατική καταστροφή του 1922 αποτέλεσε νέο χτύπημα για τη “δημοκρατική και sauvine (σοβινίστρια)”, όπως έγραφε η ίδια, Πηνελόπη Δέλτα. Ωστόσο, βοήθησε υλικά και ηθικά τους πρόσφυγες, όπως και ο πατέρας της που επέστρεψε από την εξορία.
Το 1922 γνώρισε από κοντά τον Νικόλαο Πλαστήρα και εντυπωσιάστηκε από τη γενναιότητα και την τιμιότητά του. Η επάνοδος του Βενιζέλου στην εξουσία το 1928 προκάλεσε ενθουσιασμό στην Πηνελόπη Δέλτα, που την είδε σαν μια ευκαιρία για την αναγέννηση της Ελλάδας.
Όμως η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1932 και το αποτυχημένο κίνημα του Πλαστήρα, στις 6 Μαρτίου 1933 ήταν νέα πλήγματα γι’ αυτήν. Ακολούθησαν η αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου τη νύχτα της 6ης Ιουνίου 1933, ενώ επέστρεφαν με τη σύζυγό του Έλενα, στο σπίτι τους, στην οδό Λουκιανού, μετά από δείπνο στην οικία των Δέλτα στην Κηφισιά και ο θάνατος του εξόριστου Βενιζέλου στο Παρίσι (18 Μαρτίου 1936).
Τότε η Δέλτα έγραψε στο ημερολόγιό της “finis Grecial” (“το τέλος της Ελλάδας”). Ωστόσο, η ίδια έδωσε μεγάλα χρηματικά ποσά και για την περίθαλψη των τραυματιών του ελληνοϊταλικού πολέμου (1940-41).
Η ασθένεια και το τραγικό τέλος της Πηνελόπης Δέλτα
Από το 1925 είχαν παρουσιαστεί τα πρώτα σημάδια της σοβαρής ασθένειάς της: παράλυση των άκρων, που την ταλαιπώρησε σε όλη της τη ζωή. Το 1931 εγχειρίστηκε στο Νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού στην Αθήνα, ενώ στη συνέχεια επισκεπτόταν τακτικά διάσημους γιατρούς στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Η κατάσταση της υγείας της δεν την εμπόδισε ωστόσο να συνεχίσει τις δραστηριότητές της. Εκείνο όμως που δεν άντεξε και την οδήγησε στην αυτοκτονία ήταν η είσοδος των Γερμανών στην Αθήνα
Η καθήλωσή της σε αναπηρικό αμαξίδιο και το ζοφερό κλίμα που επικρατούσε στην Ελλάδα μετά την επιβολή της δικτατορίας του Μεταξά έκαναν τη Δέλτα να ασφυκτιά. Η είσοδος των Γερμανών στην Ελλάδα ήταν το τελειωτικό χτύπημα γι’ αυτήν.
Όταν κατάλαβε ότι η μπότα του κατακτητή θα πατήσει την Αθήνα, αποφάσισε ότι δεν θέλει πλέον να συνεχιστεί η ζωή τους. Την Κυριακή 27 Απριλίου 1941, ενώ οι Γερμανοί έμπαιναν στην Αθήνα, γράφει τις τελευταίες γραμμές στο ημερολόγιό της: «Κηφισιά, Κυριακή 27 Απριλίου 1941. Οι Γερμανοί μπαίνουν στας Αθήνας.
Καημένη Ελλάδα! Ώρα 10 π.μ.». Αμέσως μετά ήπιε δηλητήριο και πέντε ημέρες αργότερα, στις 2 Μαΐου 1941, έφυγε από τη ζωή, αφήνοντας σ’ ένα σημείωμα την τελευταία της προτροπή προς τα παιδιά της: «Παιδιά μου, ούτε παπά, ούτε κηδεία. Παραχώστε με σε μια γωνιά του κήπου, αλλά μόνο αφού βεβαιωθείτε ότι δεν ζω πια. Φροντίστε τον πατέρα σας. Τον φιλώ σφιχτά. Π.Σ. Δέλτα».
Στην ταφή της χαροστάστησε ο παλαιός της φίλος, Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος και παραβρέθηκαν μόνο οι οικείοι της.
Το συγγραφικό έργο της Πηνελόπης Δέλτα
Η επαφή της Πηνελόπη Δέλτα με τους επιφανείς δημοτικιστές των αρχών του 20ου αιώνα (Α. Πάλλης, Π. Βλαστός, Α. Εφταλιώτης), η γνωριμία της με τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη και στη συνέχεια με τη νεότερη γενιά των δημοτικιστών (Α. Δελμούζος, Δ. Γληνός, Φ. Πολίτης κ.ά.) ήταν καθοριστικής σημασίας.
Λίγο πριν τους Βαλκανικούς Πολέμους άρχισε το συγγραφικό της έργο, με το διήγημα “Πόνος Παιδιού”, στο περιοδικό “Λαός” της Κωνσταντινούπολης που εξέδιδε ο Φ. Φωτιάδης. Την ίδια εποχή αρχίζει και μελετά σε βάθος τη βυζαντινή ιστορία.
Άρχισε να αλληλογραφεί με Γάλλους βυζαντινολόγους, τον G. Schlumberger, από το 1910 ως το 1927 και τον G. Millet (1910-1924) για θέματα σχετικά με το Βυζάντιο: Από το 1915 άρχισε να συλλέγει υλικό για τον Μακεδονικό Αγώνα. Μαρτυρίες και απομνημονεύματα Μακεδονομάχων, μελέτη και συστηματική καταγραφή κάθε χρήσιμου “υλικού” για το έργο της είναι τα βασικά χαρακτηριστικά των έργων της.
Το 1940 ο μικρότερος αδερφός του Ίωνα Δραγούμη, Φίλιππος, της παρέδωσε υλικό που βρήκε στο συρτάρι του Ίωνα και την αφορούσε. Τα αρχεία αυτά την απασχόλησαν για ένα περίπου έτος. Η ανάγνωση, η αντιγραφή και ο σχολιασμός του υλικού την οδήγησαν να γράψει 2.000 χειρόγραφες σελίδες, παρόλο που το πρόβλημα υγείας της τη δυσκόλευε πολύ.
Η διάθεση να καταγράψει και να σχολιάσει το υλικό αυτό, καθώς και να προσθέσει τις δικές της αναμνήσεις, οδήγησαν στη συγγραφή των βιβλίων Αναμνήσεις 1940 και Ίων Δραγούμης.
Παράλληλα, έγραψε το μεγάλο μυθιστόρημα “Ρωμιοπούλες” στο οποίο είχε εντάξει όχι μόνο γεγονότα της ζωής της με τον Ίωνα Δραγούμη αλλά και όλα τα συναισθήματα που τη διακατείχαν μέρα με τη μέρα.
Η ίδια πίστευε ότι το έργο θα έπρεπε να εκδοθεί μετά θάνατον από τα παιδιά της, καθώς θα αποτελούσε την ουσιαστική κληρονομιά της προς τους Έλληνες.
Τα έργα της Πηνελόπης Δέλτα, “ανώτερης πνοής συγγραφέα”, όπως τη χαρακτηρίζει ο Κ.Θ. Δημαράς είναι τα εξής:
Πηνελόπη Δέλτα, μια σπουδαία Ελληνίδα των αρχών του 20ου αιώνα: Η πολυτάραχη ζωή της και το τραγικό της τέλος
1909: Για την Πατρίδα (ιστορικό μυθιστόρημα), α’ έκδοση: τυπ. Γ.Σ.Βελώνη, Λονδίνο, εικονογράφηση Νικηφόρου Λύτρα
1909: Η καρδιά της βασιλοπούλας (διήγημα-παραμύθι), α’ έκδοση: τυπ. Γ.Σ.Βελώνη, Λονδίνο, εικονογράφηση Δημήτρης Κωνσταντινίδης
1910: Παραμύθι χωρίς όνομα, α΄ έκδοση: α’ έκδοση: τυπ. Γ.Σ.Βελώνη, Λονδίνο, εικονογράφηση Δημήτρης Κωνσταντινίδης
1911: Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου (ιστορικό μυθιστόρημα), α΄ έκδοση: τυπ. Γ.Σ.Βελώνη, Λονδίνο, εικονογράφηση Δημήτρης Κωνσταντινίδης
1915: Παραμύθια και άλλα, α’ έκδοση: “Βιβλιοθήκη του «Εκπαιδευτικού Ομίλου»”, Αθήνα, με εικονογραφήσεις της Σοφίας Λασκαρίδου και της Σοφίας Δέλτα
1921: Τ’ Ανεύθυνα (Διηγήματα), α’ έκδοση: Αθήνα, εκδόσεις “Ι.Ν.Σιδέρης”1922: Στο Κοτέτσι (παραμύθι), α’ δημοσίευση στο παιδικό περιοδικό «Παιδική χαρά» το 1922, α’ έκδοση: εκδ. “Τετράγωνο”, 2011[15]
1925: Η ζωή του Χριστού – (δίτομο), α’ έκδ.: Αθήνα, εκδ. “Τυπογραφείο της Εστίας”
1927: Το γκρέμισμα, (ιστορικό μυθιστόρημα, ανολοκλήρωτο), α’ έκδοση: εκδ. “Ερμής”, 1983
1932: Τρελαντώνης (μυθιστόρημα), α’ έκδ.:εκδ. “Τυπογραφείο της Εστίας” με εικονογραφήσεις της Μαρίας Παπαρρηγοπούλου
1935: Μάγκας (μυθιστόρημα), α’ έκδοση: εκδ. “Κασταλία”
1937: Στα μυστικά του βάλτου (μυθιστόρημα), α’ έκδ.: Αθήνα, εκδ. “Τυπογραφείο της Εστίας”, με εικονογραφήσεις του Δημητρίου Μπισκίνη.
1939: Οι Ρωμιοπούλες (μυθιστόρημα για ενήλικες) α΄ έκδοση: εκδόσεις “Ερμής”, 2014.[16] Περιλαμβάνει: α’ τόμος: Το πρώτο ξύπνημα, β’ τόμος: Η Λάβρα, γ’ τόμος: Το σούρουπο
(Πηγή: ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ)
Κριτικές για τα έργα της Πηνελόπης Δέλτα
“Ανέδειξε το παιδικό ανάγνωσμα και καθιέρωσε το ιστορικό μυθιστόρημα ως είδος στην παιδική λογοτεχνία. Η γραφή της είναι ειλικρινής, σε ζωντανή δημοτική γλώσσα, με συγκινήσεις και αφηγηματική περιπέτεια. Τα παιδικά της αναγνώσματα αγαπήθηκαν πολύ από παιδιά και ενήλικες και γνώρισαν μέχρι σήμερα, πολλαπλές εκδόσεις από πολλούς εκδοτικούς οίκους.
Γενικότερα, υπήρξε εξέχουσα μορφή της ελληνικής πνευματικής ζωής με ενεργητική παρουσία σε μια εποχή, ιδιαίτερα ταραγμένη για την πολιτική κατάσταση της χώρας”.
(ΛΕΞΙΚΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ 2007)
Σε παράλληλο δρόμο προς την ελληνοκεντρική αυτή τάση, αλλά και πολύ κοντά στην προσπάθεια του εκπαιδευτικού δημοτικισμού, βρίσκεται το έργο της Πηνελόπης Σ. Δέλτα (1874-1941).
Ξεκινώντας από την ανάγκη να δώσει κατάλληλα βιβλία στα παιδιά, απαλλαγμένα από συμβατικά ωραιοποιημένα ψέματα, έγραψε προπάντων αναγνώσματα παιδικά, η ανώτερη όμως πρόθεση και το αναμφισβήτητο λογοτεχνικό της ταλέντο ακόμα και η γυναικεία της ευαισθησία και η καλλιεργημένη της προσωπικότητα) υψώνουν τα έργα της πάνω από την κοινή στάθμη της παιδικής λογοτεχνίας και τα καθιστούν άρτια μυθιστορήματα ιστορικά (σε μια εποχή μάλιστα όπου δεν καλλιεργείται το είδος), στα οποία το Βυζάντιο και η Μακεδονία παίζουν ρόλο κεντρικό.
Στον καιρό του Βουλγαροκτόνου (1911) είναι ένα μυθιστόρημα που διαδραματίζεται κυρίως στη Μακεδονία την εποχή του Βασιλείου Β’ και υπήρξε αγαπητό ανάγνωσμα των παιδιών, που το διαβάζουν ακόμα και σήμερα το υστερότερο. Στα “Μυστικά του Βάλτου” (1937) τοποθετείται στην εποχή του Μακεδονικού αγώνα.
(ΛΙΝΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ, “ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ” Έκδοση ΜΙΕΤ, 23η ανατύπωση, 2017).
“Η Δέλτα ήταν η πρώτη σημαντική συγγραφέας με αξιόλογη παιδεία που αφοσιώθηκε στη συγγραφή πεζογραφημάτων για παιδιά, και μάλιστα σε μια σημαντική στιγμή του νέου Ελληνισμού…χρησιμοποιώντας τη γλώσσα που μιλούσε κατευθείαν στην ψυχή και τη φαντασία τους”(ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΔΟΜΗ).
Χρησιμοποιήθηκαν επίσης στοιχεία από το “ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ”, της ΕΚΔΟΤΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ και την Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ -ΛΑΡΟΥΣ -ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ.
Ο Γιάνης Κορδάτος, στη δίτομη ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ, δεν κάνει καμία αναφορά στην Πηνελόπη Δέλτα…
